Voordat ik verder ga met de desbetreffende groepen wil ik ing. Joeke Nijboer, voedingsdeskundige van diergaarde Blijdorp in Rotterdam bedanken voor de informatie die hij ons heeft gegeven over een aantal voedingsgroepen.
Werking
In vet of water oplosbaar
Tekorten
Vaststellen tekorten
Eenheden
Praktijkvoorbeelden
Wild en gevangenschap
Giftige planten
Vitamines zijn onmisbaar voor een goede gezondheid, maar wat zijn het voor stoffen? Welnu, het zijn essentiële stoffen die mensen en dieren (meestal dagelijks) in kleine hoeveelheden nodig hebben. Ze worden niet (of in onvoldoende mate) door het lichaam zelf geproduceerd. Sommige dieren produceren wel een aantal vitamines zelf. Bij herkauwers worden door bacteriën in de pens een groot aantal vitamines gemaakt, met name uit de B-groep. Het belang van vitamines blijkt uit verhalen van vroeger over zeevaarders. Regelmatig stierven zij aan scheurbuik als gevolg van het ontbreken van verse groenten en fruit, die rijk zijn aan vitamine C.
Hier volgen 2 tabellen met een mooi overzicht van
mineralen en vitamines. Deze tabellen openen zich in een apart venster.
Uitgebreid Vitamine tabel
Elke dag opnieuw proberen bacteriën, virussen en gifstoffen het lichaam schade toe te brengen. Het lichaam verdedigt zich met behulp van een afweersysteem, dat 24 uur per dag in de weer is om al die aanvallen op de gezondheid af te slaan. Vitamines spelen een belangrijke rol in deze verdediging van het lichaam. Je kunt ze zien als een soort "bemiddelaars" die chemische reakties op gang kunnen brengen en zo direct de stofwisseling (het omzetten van stoffen in het lichaam) en indirect het afweersysteem bijstaan.
Vitamines worden aangeduid met de letters van het alfabet en zijn onderverdeeld in de vet oplosbare vitamines A, D, E en K en de in water oplosbare vitamines; alle vitamines van de B-groep en vitamine C. De in vet oplosbare vitamines komen vooral voor in dierlijke en plantaardige, vetrijke produkten. Ze worden voornamelijk in de lever opgeslagen. Dit houdt in dat er een voorraad van kan worden aangelegd. De in water oplosbare vitamines bevinden zich vooral in waterrijke voedingsmiddelen. Een overschot wordt door het lichaam via de urine uitgescheiden. Er wordt dus geen grote voorraad van aangelegd (een uitzondering hierop is vitamine B-12). Het ligt voor de hand dat er sneller een tekort aan de in water oplosbare vitamines ontstaat, dan aan vitamines die in vet oplosbaar zijn. Vitamines zijn gevoelige stoffen: licht, lucht, verhitting en water kunnen er voor zorgen dat ze geheel of gedeeltelijk onwerkzaam worden. Het is daarom belangrijk dat vers voedsel pas op het laatste moment wordt gesneden en, als dat al nodig is, zo kort mogelijk wordt gekookt.
Veel voorkomende oorzaken zijn: te weinig, eenzijdig of onjuist samengesteld voer; Roodwang schildpadden kunnen tekorten aan vitamine A en D ontwikkelen doordat het "handels" voer wat zij te eten krijgen te weinig van deze vitamines bevatten. Deze tekorten veroorzaken een verminderde afweer wat de dikke ogen tot gevolg kan hebben. (red. Stg. Sch.) Voer dat te oud is, of niet op de juiste wijze is bewaard waardoor vitamines verloren zijn gegaan. Doordat het dier te weinig voer opneemt of selecteert. Door het gebruik van antibiotica kan de darmflora verstoord raken waardoor vitamines niet goed in het lichaam worden opgenomen. Bepaalde stoffen in rauwe voedingsmiddelen kunnen vitamines afbreken; thiaminase in vis kan thiamine (vitamine B1)afbreken.
Het vaststellen van vitamine tekorten is geen gemakkelijke zaak. Meestal is er sprake van vage klachten op het gebied van gezondheid en voortplanting. Als een dier bijvoorbeeld sloom is of zich slecht voorplant, kan dit verschillende oorzaken hebben. Meestal denk men niet meteen aan een voedingsprobleem. Wanneer men vermoedt dat een dier een tekort heeft aan bepaalde vitamines en men niet weet om welke vitamine het gaat, kan een mengsel van meerdere vitamines (multivitamine) worden toegediend. Het van belang dat men zorgvuldig handelt in verband met het risico van overdosering van de in vet oplosbare vitamines. Deze zijn bij te hoge opname giftig. Wat "te hoog" is verschilt per diersoort en omstandigheden. Het toedienen van vitamines met het idee: "Baat het niet dan schaad het niet" , gaat niet op. Een nauwkeurige maar tijdrovende manier om vitaminetekorten te bepalen is door middel van analyse van het voer. Er zijn diverse computerprogramma's op de markt waarbij men de hoeveelheid vitamines in het voer kan berekenen. Als men op de hoogte is van de behoefte van het dier aan bepaalde vitamines is het vrij eenvoudig tekorten vast te stellen. Wanneer niet genoeg bekent is over de vitaminebehoefte van de desbetreffende diersoort kan men op zoek gaan naar informatie over een vergelijkbare diersoort.
In dierproeven heeft men geprobeerd de hoeveelheden vast te stellen, die bij mensen per dag nodig zijn van verschillende vitamines om tekorten te voorkomen. Men onthield proefdieren een tijd van een bepaald vitamine. Er ontstond dan een avitaminose een totaal gebrek aan vitamine, waarna een gebreksziekte ontstond. Daarna verstrekte men deze vitamine tot de klachten waren verdwenen. Uit de dierproeven stammen de aanduidingen IE (Internationale Eenheden) en IU (International Unit). Één IE of IU is de kleinste hoeveelheid van elke vitamine waarmee een bepaald proefdier (meestal de rat) geen gebreken vertoont. Voor elke vitamine heeft de IE een andere waarde. Een andere eenheid waarin de hoeveelheid vitamine wordt uitgedrukt is in mg (milligram) of in mcg = mg (microgram).
Een tekort aan vitamine D kan bij schildpadden leiden tot zachte misvormde botten,
zacht schild (Rachitis of Engelse ziekte). Dit kan verholpen worden door het toedienen
van een poeder met onder meer de vitamines A , D en calcium. Toch blijven vaak de
misvormingen in het schild zichtbaar. (red. Stg. Sch.) Bij reptielen kunnen embryo's
door gebrek aan vitamine D in het ei sterven, omdat zij door hun zwakke botten niet
in staat de eischaal te openen. Als zij toch uit het ei komen, ziet men vaak dat zij
een misvormde schedel hebben en pootjes die het lichaam niet kunnen dragen. Meestal
moeten insecten- en planten eters extra vitamine D krijgen via voedsel, drinkwater of
door middel van zon- of ultraviolet kunstlicht. Onder invloed van zon- en kunstlicht
kan het lichaam zelf vitamine D maken. Het is van belang dat dieren die weinig buiten
zijn. 's winters deze vitamine in het voer krijgen toegediend of indien mogelijk, of
indien mogelijk door een lamp met ultra-violet licht worden beschenen. Schildpadden
kunnen vitamine C zelf aanmaken hebben dit het niet in hun voeding nodig.
Een roodwang schildpad met Rachitis
Dieren in gevangenschap krijgen niet hetzelfde menu voorgeschoteld als hun wilde soortgenoten, die intuïtief weten wat zij nodig hebben. Om er voor te zorgen dat de dieren alle benodigde vitamines krijgen, is variatie in het voer uitermate belangrijk.
Het is echter niet altijd mogelijk voldoende afwisseling in het voer aan te brengen. Met gebruik van het juiste krachtvoer en/of pellets kan een goed afgewogen dieet worden samengesteld. Soms is het geven van een extra dosis vitamines (op advies van dierenarts of voedingsdeskundige) het overwegen waard, met name bij zieke, verzwakte, drachtige en zogende dieren.
Behalve vitamines zijn er nog kleinere stoffen met grote gevolgen voor groei en gezondheid, de mineralen. Het belang van deze stofjes wordt in een andere groep uitgelegd.
© 2006 Stichting Schildpad
